Odruchy bezwarunkowe

Problematyka pracy pielęgniarki » Odruchy bezwarunkowe

Odruchy bezwarunkowe jako reakcja wrodzona są podstawowym mechanizmem pozwalającym organizmowi na przystosowanie się do warunków i wymagań nowego środowiska, w jakim się znajduje. One jednak nie wystarczają do pełnego zabezpieczenia organizmu przed nieprzyjemnymi niespodziankami, jakie mogą go spotkać. W ciągu życia osobniczego jednostka nabywa bardziej sprawnych reakcji, pozwalających na przyjęcie odpowiedniej postawy nie tylko w momencie zagrożenia bezpośredniego, ale i na sygnał pośredni, wskazujący na to, co może nastąpić. Małe dziecko cofa rękę w momencie dotknięcia przedmiotu gorącego, i to jest odruch wrodzony bezwarunkowy. Jeśli zbliżając rękę do gorącego przedmiotu usłyszy słowo „gorące", słowo skojarzone z przedmiotem wywołuje taką samą reakcję jak sam przedmiot, jest sygnałem niebezpieczeństwa i zabezpiecza dziecko od sparzenia ręki. Jest wiele sygnałów uprzedzających o różnego rodzaju korzystnych lub niekorzystnych sytuacjach dla organizmu i przyswojenie ich pozwala na właściwe przystosowanie się do środowiska. Niekoniecznie muszą to być sygnały słowne, mogą być również świetlne, jak na skrzyżowaniu ulic, lub dźwiękowe, oznaczające początek lub koniec jakiejś akcji. Sygnałami mogą być również obrazy lub umówione i przyjęte zna- ki, jak to ma miejsce w układzie znaków drogowych. Z biegiem życia organizm przyswaja coraz więcej sygnałów mających znaczenie dla niego, a przestrzeganie ich pozwala na dobre przystosowanie się do otaczającego świata, w którym żyje.

Tego rodzaju reakcje występujące na działanie bodźca pośredniego nazwano odruchami warunkowymi. Dochodzą one do skutku przy jednoczesnym działaniu bodźca bezpośredniego (przedmiot gorący) i pośredniego (słowo „gorące"). Skojarzenie tych dwóch bodźców pozwala jednostce na cofnięcie ręki już tylko na samo słowo bez dotykania przedmiotu. Najpierw jednak musi nastąpić skojarzenie tych dwóch bodźców - nieobojętnego biologicznie (przedmiot) i obojętnego (słowo), aby po utrwaleniu i zrozumieniu ich związku już tylko samo słowo wywoływało reakcję specyficzną (cofanie ręki). Odruch warunkowy jest nabytym mechanizmem regulującym stosunek jednostki do otoczenia, aktywizowanym przez bodziec obojętny biologicznie (warunkowy).

U zwierząt poza odruchami bezwarunkowymi i warunkowymi jako mechanizmami regulowania stosunków z otoczeniem występuje również mechanizm zwany instynktem. Jest to reakcja nie wyuczona, pozwalająca organizmowi nie tylko na utrzymanie równowagi z otoczeniem i zabezpieczenie się przed niekorzystnymi dla niego sytuacjami, ale również na utrzymanie własnego gatunku. Należy do nich m. in. wicie gniazd przez ptaki. Każdy gatunek inaczej i w innym miejscu wije gniazda, zabezpieczając potomstwo przez zagładą. Jedne ptaki lepią gniazda w miejscach niedostępnych dla drapieżników, inne umieszczają na wysokich drzewach, a jeszcze inne ukrywają wśród kępy trawy lub w gęstych zaroślach. Nikt ich tego nie uczył, ale kiedy zbliża się okres godowy, przystępują do pracy z taką dokładnością, jakby przed chwilą ukończyły edukację wicia gniazd.

Do czynności instynktownych zalicza się również płynięcie ryb w górę rzeki, aby u jej źródeł złożyć ikrę, w wybranych na ten cel odpowiednich miejscach. Utrzymanie w czystości potomstwa przez zwierzęta dzikie i domowe należy do tego samego rodzaju czynności nie wyuczonych. Zwierzęta dziko żyjące zachowały znacznie więcej czynności instynktownych niż domowe. W razie choroby zwierzęcia domowego przychodzi lekarz weterynarii, który opatruje rany, leczy chorobę, opiekuje się zwierzętami. Zwierzę dzikie nie ma tej opieki, musi samo leczyć rany czy ratować organizm przed zagrożeniem. Chore zwierzę szuka ustronnego miejsca, w którym nie niepokojone mogłoby powrócić do zdrowia, szuka ziół i traw, po spożyciu których obniża się temperatura, a rany szybciej się zabliźniają i nie ropieją. Mówi się, że ranne zwierzę „liże rany", robi to dosłownie, nie dopuszcza-, jąc do infekcji rany, jak i w przenośni, szukając spokojnych miejsc, żeby w nich wydobrzeć. Wiewiórka chowa w różnych dziuplach orzechy, które później,, najczęściej wiosną, odnajduje myszkując po drzewach i zaglądając do każdej dziupli.

O działalności instynktownej zwierząt, ptaków i owadów można pisać dużo, gdyż są z tego zakresu bardzo interesujące obserwacje i opracowania. Ponieważ celem naszym nie jest omawianie w szerokim zakresie czynności instynktownych, zainteresowane osoby odsyłamy do opracowań poświęconych temu tematowi. W tym miejscu sygnalizujemy tylko rolę odpowiednich mechanizmów, m. in. instynktów, w działalności organizmów żywych. Zwierzę o zaburzonej czynności mechanizmu instynktowego zginie samo albo, co gorsza, wygaśnie jego gatunek, grozi mu więc zagłada.